Firma rodzinna. Opowieści polskich przedsiębiorców

Drugi tom historii firm rodzinnych opowiadanych przez beneficjentów projektów FR1 i FR2. Premiera książki miała miejsce 9 grudnia 2015 roku podczas konferencji PARP, podsumowującej projekt Firmy Rodzinne 2.

Paneliści konferencji

9 grudnia br. odbyła się konferencja zamykająca projekt „Firmy rodzinne 2”. Otwierający konferencję, Bożena Lublińska-Kasprzak, prezes PARP, i prof. Andrzej J. Blikle, prezes IFR, podkreślili, że wielkim osiągnięciem obu projektów było zbudowanie środowiska firm rodzinnych – sieci wzajemnie wspierających się i współpracujących ze sobą firm.

Różne typy intercyzy

Celem umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej jest zapewnienie każdemu z małżonków pełnej samodzielności w zarządzie własnym majątkiem. Ustrój ten odpowiadać może małżonkom prowadzącym samodzielną działalność gospodarczą, ponieważ każde z nich decyduje o sposobie wykorzystania, a zwłaszcza o inwestowaniu, posiadanych środków. Każdy z małżonków może więc prowadzić całkowicie samodzielną działalność zarobkową, decydując indywidualnie o sposobie spożytkowania uzyskanych korzyści.

BIZNES W MAŁŻEŃSTWIE, MAŁŻEŃSTWO W BIZNESIE
– różne typy intercyzy

Pojęcie intercyzy obejmuje różnego typu umowy majątkowe małżeńskie, modyfikujące ogólną zasadę, że majątek gromadzony po ślubie, staje się wspólnym majątkiem obojga małżonków. Za jej pomocą można rozszerzać małżeńską wspólność majątkową o składniki, które stanowiły element majątków odrębnych. Zdecydowanie jednak częściej w intercyzie wspólność jest ograniczana lub całkowicie wyłączana. Istnieje też możliwość ustanowienia rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków. Po zawarciu majątkowej umowy małżeńskiej małżonkowie zawsze mają też możliwość powrotu do ustroju wspólności majątkowej.

 

Małżonkowie mogą w każdej chwili zawrzeć umowę majątkową małżeńską, na mocy której doprowadzą do wyłączenia wspólności majątkowej. Ustanowienie rozdzielności majątkowej w drodze umowy, inaczej niż dokonywane przez sąd na żądanie jednego z małżonków, nie wymaga istnienia ważnych powodów. Umowne ustanowienie rozdzielności majątkowej wywołuje skutek tylko na przyszłość, tj. od chwili zawarcia umowy lub we wskazanym w niej późniejszym terminie.

Umowa o ustanowieniu rozdzielności majątkowej zawarta przed zawarciem małżeństwa powoduje, że do powstania wspólności ustawowej nie dochodzi w ogóle, a wszelkie przedmioty majątkowe, niezależnie czy nabyte przed czy po zawarciu małżeństwa, należą w całości do ich majątków osobistych. W razie ustanowienia rozdzielności majątkowej w czasie trwania wspólności majątkowej wspólność ta ustaje z chwilą zawarcia umowy lub z datą późniejszą, określoną w umowie. 

W czasie trwania rozdzielności majątkowej małżonkowie mogą wspólnie nabywać przedmioty majątkowe. Przedmioty te jednak nie będą objęte małżeńską wspólnością majątkową, ale współwłasnością w częściach ułamkowych.

Umowę majątkową małżeńską, ustanawiającą rozdzielność majątkową, można w każdej chwili rozwiązać. W małżeństwie powstać wówczas może ponownie wspólność ustawowa.

Nowoczesna intercyza może (i powinna) odzwierciedlać zarówno sytuację, gdy oboje małżonkowie łączą pracę zawodową z obowiązkami rodzinnymi jak i skutki majątkowe porozumienia małżonków co do zaangażowania się w prowadzenie działalności gospodarczej tylko przez jednego z nich. Powinna też gwarantować bezpieczeństwo ekonomiczne obojgu małżonkom, w szczególności zaś tego nich (w praktyce najczęściej dotyczy to żony), który przejmuje na siebie obowiązki związane z wychowaniem dzieci i prowadzeniem domu.

– Istnieje wiele różnych form intercyzy. Każde małżeństwo może wybrać dla siebie zapisy, które uzna za najkorzystniejsze, które najlepiej ich zdaniem będą chroniły każdego z nich. Wiele możliwości daje tu np. rozdzielność majątkowa z wyrównywaniem dorobków – mówi Aldona Leszczyńska-Mikulska, radca prawny i doradca podatkowy w kancelarii Wardyński i Wspólnicy.

 

Przepisy prawa – choć nie często w pełni wykorzystywane – są na tyle elastyczne, że dają duże możliwości wprowadzenia do umowy małżeńskiej postanowień, które dopasowują sytuację majątkową małżonków do różnych sytuacji życiowych, w tym ekonomicznych czy zdrowotnych.

 

Rozdzielność majątkowa z wyrównywaniem dorobków

Ten rodzaj umowy daje możliwość, pomimo rozdzielności majątkowej, udziału w dorobku drugiego małżonka. Stosuje się go zazwyczaj w sytuacjach, kiedy istnieje duże prawdopodobieństwo, iż w trakcie trwania małżeństwa, ale już po podpisaniu umowy o rozdzielności majątkowej, może nastąpić wzrost wartości rynkowej majątku odrębnego któregokolwiek z małżonków. Albo, jeśli jeden z małżonków zarządza aktywami (np. nieruchomościami), które należą do majątku odrębnego drugiego z nich i swoją pracą przyczynia się do zwiększania ich wartości. Wtedy, w przypadku ustania małżeństwa (rozwód) lub rozwiązania intercyzy, dokonują oni rozliczenia w pieniądzu tej właśnie dodatkowej wartości, którą wygenerował majątek odrębny drugiego małżonka.

Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobku jest małżeńskim ustrojem majątkowym, za pomocą którego możliwa jest ochrona tego z małżonków, który z powodu wykonywania obowiązków rodzinnych lub z innych przyczyn, np. stanu zdrowia, nie mógł powiększać swego majątku, bądź jego możliwości w tym zakresie były ograniczone. Taki ustrój majątkowy chroni zatem gorzej usytuowanego małżonka, zapewniając mu możliwość zabezpieczenia się przed nagłą utratą środków potrzebnych do życia.

Kluczowe dla zrozumienia tej formy unormowania małżeńskich stosunków majątkowych jest zdefiniowanie pojęcia dorobku. Zgodnie z definicją kodeksową, jest nim wzrost wartości majątku każdego z małżonków po zawarciu takiej umowy. Każdy z małżonków ma tym samym własny, indywidualny dorobek.

Jeżeli umowa majątkowa nie stanowi inaczej, przy obliczaniu dorobków pomija się niektóre, wskazane wprost w ustawie, przedmioty majątkowe, nabyte przed zawarciem umowy majątkowej, oraz przedmioty nabyte w zamian za nie. Dolicza się natomiast wartość darowizn, dokonanych przez jednego z małżonków (z wyłączeniem darowizn na rzecz wspólnych zstępnych małżonków oraz drobnych zwyczajowo przyjętych darowizn na rzecz innych osób), usług świadczonych osobiście przez jednego z małżonków na rzecz majątku drugiego małżonka oraz nakładów i wydatków na majątek jednego małżonka z majątku drugiego małżonka.

Dorobek obliczany jest z według stanu majątku z chwili ustania rozdzielności majątkowej i według cen z chwili rozliczenia.

Po ustaniu rozdzielności majątkowej, małżonek, którego dorobek jest mniejszy niż dorobek drugiego, może wystąpić z żądaniem wyrównania dorobków w drodze zapłaty lub przeniesienia prawa.

Z ważnych powodów można żądać zmniejszenia obowiązku wyrównania dorobku. Ważnym powodem może być przykładowo zawinione niewykorzystywanie przez małżonka w pełni swoich predyspozycji zawodowych, czym uszczuplił swój dorobek, czy też naganne zachowanie w postaci lekkomyślnego trwonienia majątku, albo prowadzenie destrukcyjnego trybu życia.

 

PRZEPISY, ODNOSZĄCE SIĘ DO INTERCYZY

KODEKS RODZINNY

Art. 31 i kolejne do art. 51.

Art. 31. § 1. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa (wspólność ustawowa) obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (majątek wspólny). Przedmioty majątkowe nieobjęte wspólnością ustawową należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Art. 41. § 1. Jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków.

Art. 47. § 1. Małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa). Umowa taka może poprzedzać zawarcie małżeństwa. / § 2. Umowa majątkowa małżeńska może być zmieniona albo rozwiązana. W razie jej rozwiązania w czasie trwania małżeństwa, powstaje między małżonkami wspólność ustawowa, chyba że strony postanowiły inaczej.

Art. 50. Jeżeli wierzytelność powstała przed rozszerzeniem wspólności, wierzyciel, którego dłużnikiem jest tylko jeden małżonek, może żądać zaspokojenia także z tych przedmiotów majątkowych, które należałyby do majątku osobistego dłużnika, gdyby wspólność majątkowa nie została rozszerzona.

KODEKS CYWILNY

Art. 59. W razie zawarcia umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, osoba ta może żądać uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do niej, jeżeli strony o jej roszczeniu wiedziały albo jeżeli umowa była nieodpłatna. Uznania umowy za bezskuteczną nie można żądać po upływie roku od jej zawarcia.

Art. 527 i kolejne do 533.

Art. 527. § 1. Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Art. 528. Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Art. 534. Uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie lat pięciu od daty tej czynności.

PRAWO UPADŁOŚCIOWE

Art. 124 i kolejne do art. 126.

Art. 124. 1. Z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa, o której mowa w art. 53 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788). Jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny.

Art. 125. 1. Ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, chyba że pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Art. 126. 1. Ustanowienie rozdzielności majątkowej umową majątkową jest skuteczne w stosunku do masy upadłości tylko wtedy, gdy umowa zawarta została co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

ORDYNACJA PODATKOWA

Art. 26. Podatnik odpowiada całym swoim majątkiem za wynikające ze zobowiązań podatkowych podatki.

Art. 29. § 1. W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność, o której mowa w art. 26, obejmuje majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka.

Art. 110. § 1. Rozwiedziony małżonek podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z byłym małżonkiem za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań podatkowych powstałych w czasie trwania wspólności majątkowej, jednakże tylko do wysokości wartości przypadającego mu udziału w majątku wspólnym.

Art. 111. § 1. Członek rodziny podatnika odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie z podatnikiem prowadzącym działalność gospodarczą za zaległości podatkowe wynikające z tej działalności i powstałe w okresie, w którym stale współdziałał z podatnikiem w jej wykonywaniu, osiągając korzyści z prowadzonej przez niego działalności.

 

Materiał powstał przy współpracy kancelarii „MASIOTA – adwokaci i radcowie prawni” oraz kancelarii „Wardyński i Wspólnicy”.

Tekst, film, zdjęcia: Alicja Wejner