Firma rodzinna. Opowieści polskich przedsiębiorców

Drugi tom historii firm rodzinnych opowiadanych przez beneficjentów projektów FR1 i FR2. Premiera książki miała miejsce 9 grudnia 2015 roku podczas konferencji PARP, podsumowującej projekt Firmy Rodzinne 2.

Paneliści konferencji

9 grudnia br. odbyła się konferencja zamykająca projekt „Firmy rodzinne 2”. Otwierający konferencję, Bożena Lublińska-Kasprzak, prezes PARP, i prof. Andrzej J. Blikle, prezes IFR, podkreślili, że wielkim osiągnięciem obu projektów było zbudowanie środowiska firm rodzinnych – sieci wzajemnie wspierających się i współpracujących ze sobą firm.

Biznes w małżeństwie, małżeństwo w biznesie

Znaczący wpływ na sytuację firmy rodzinnej mają relacje międzyludzkie w rodzinie. Od nich bowiem zależy, jak wysoki jest poziom wzajemnego zaufania oraz gotowość ponoszenia konsekwencji za decyzje małżonka.
Szczególnie trudna wydaje się w tym kontekście sytuacja kryzysu w małżeństwie, zakończona separacją, bądź rozwodem.
Sporym zagrożeniem dla funkcjonowania firmy może być też niespodziewana śmierć jej właściciela. Sytuacja tym trudniejsza, jeśli nie uzgodniono wcześniej, jakie skutki dla firmy będzie miało takie zdarzenie.

 

 

Biznes w małżeństwie, małżeństwo w biznesie – forma prowadzenia firmy
a odpowiedzialność za jej zobowiązania

Odpowiedzialność za długi męża lub żony wynika z definicji wspólnoty małżeńskiej, ale też z ordynacji podatkowej, w tym z przepisów o odpowiedzialności osób trzecich, mówiących o tym, że osoba współpracująca i będąca członkiem rodziny odpowiada za długi podatkowe w takim zakresie, w jakim czerpała korzyści.

 

– Żeby uchronić przynajmniej część majątku rodziny przed zagrożeniami, związanymi z funkcjonowaniem firmy, małżonkowie decydują się czasem na wprowadzenie rozdzielności majątkowej poprzez podpisanie intercyzy. Nie jest to jednak rozwiązanie biznesowe – uważa Dariusz Bednarski z Grant Thronton.

 

 

Najskuteczniejszym sposobem na unikanie kłopotów bądź minimalizowanie ich negatywnych skutków jest wybór odpowiedniej formy prowadzenia działalności.

 

Forma prowadzenia biznesu

Z punktu widzenia bezpieczeństwa majątku rodziny, kluczową sprawą jest forma, w jakiej prowadzone jest przedsiębiorstwo. Znaczenie ma też fakt, czy małżonkowie prowadzą jedną wspólną firmę, czy kilka różnych i formalnie niezależnych firm oraz czy prowadzą je razem, czy też robi to tylko jedno z nich.

– Dobrze, żeby małżonkowie zdawali sobie sprawę i pamiętali, czy firma należy do jednego z nich, czy do obojga. Nie zawsze bowiem biznes jest własnością wspólną. Nawet, jeśli w rodzinie nie ma rozdzielności majątkowej. Zawsze jednak zalecam daleko posuniętą przezorność i namawiam, aby formalnie biznes był własnością jednego z małżonków – mówi Łukasz Martyniec, doradca sukcesyjny.

 

 

Skontrolować nie można, odpowiadać trzeba

Bywa, że małżonkowie przestają sobie ufać. Obydwoje bądź jedno z nich chciałoby popatrzeć na ręce temu drugiemu. Sprawdzić, jak faktycznie wygląda sytuacja i czy wszystkie istotne informacje są mu przekazywane bez przekłamań. Niestety, nie ma tutaj żadnych skutecznych narzędzi kontroli. Zwłaszcza, jeśli firma funkcjonuje na podstawie wpisu do ewidencji.

Jeżeli więc firma ma jakieś problemy finansowe, to wierzyciele mają prawo dochodzić swoich roszczeń zarówno od właściciela przedsiębiorstwa, jak i jego współmałżonka. Oni obydwoje bowiem całym swoim majątkiem odpowiadają za zobowiązania firmy. Zagrożenie to nie istnieje, jeśli małżonkowie mają rozdzielność majątkową.

 

Rozwód w firmie rodzinnej

Z chwilą orzeczenia rozwodu ustaje wspólność ustawowa. W tym momencie majątek, zgromadzony w czasie trwania małżeństwa, powinien zostać podzielony. Czasem dotyczy to również majątku firmy. Jeżeli między małżonkami istniała wspólność majątkowa, a działalność gospodarcza była przez jednego z małżonków prowadzona w oparciu o wpis do ewidencji działalności gospodarczej, wtedy majątek, który z biegiem lat pojawiał się w firmie, także stanowi wspólność małżonków.

Jeśli firma nie może być podzielona na pół, powinna zostać przyznana jednemu z małżonków, z obowiązkiem spłaty drugiego z nich. Możliwa jest też sprzedaż przedsiębiorstwa i podział uzyskanej w ten sposób kwoty pomiędzy małżonków. Nawet, jeśli firma rodzinna zarejestrowana była na jedną osobę i formalnie tylko ona pracowała w firmie i ją rozwijała, to i tak zawsze była to sprawa całej rodziny. Osiągane zaś w przedsiębiorstwie sukcesy, możliwe były dzięki staraniom obydwojga małżonków.

Ogromne znaczenie ma atmosfera, w jakiej przebiega rozwód. Jeśli między małżonkami jest spór, 
to nierzadko pierwszą ofiarą takiej walki w rodzinie staje się firma, a jej likwidacja staje się koniecznością.

Nie ma problemu, jeśli firma prowadzona była na podstawie umowy spółki cywilnej, a prawa majątkowe należą do majątku osobistego każdego z małżonków. Na przykład w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością każdy współwłaściciel ma swoje udziały. I nawet, jeśli zostały one nabyte przez jednego z małżonków w trakcie trwania małżeństwa, przez co objęte zostały wspólnością ustawową, to konieczność ich ewentualnego podzielenia przy okazji rozwodu nie wpływa na funkcjonowanie spółki i jej sytuację na rynku. Przedsiębiorstwo ma bowiem swój zarząd, który z kolei ma określone uprawnienia i obowiązki. Spółka może więc funkcjonować także wówczas, gdy małżonkowie potrzebują czasu, żeby uzgodnić pomiędzy sobą wszelkie kwestie majątkowe.

 

Śmierć w firmie rodzinnej

 

W przypadku śmieci małżonka prowadzącego działalność na podstawie wpisu do ewidencji,
jest duże ryzyko, że firma z dnia na dzień przestanie funkcjonować.

 

Śmierć właściciela firmy zawsze jest momentem trudnym dla jego rodziny, ale też dla samej firmy. Bywa, że kłopotem jest nawet zaplanowanie i przeprowadzenie przemyślanej sukcesji i rozmaite kwestie z nią związane. Często też są problemy z majątkiem firmy, który zazwyczaj – podobnie, jak przy rozwodzie - wchodzi w skład masy do podziału.

– Bardzo poważne problemy wynikają w przypadku śmierci osoby, która prowadzi działalność jako osoba fizyczna – mówi Dariusz Bednarski z Grant Thronton.

 

 

Rozwiązaniem przynajmniej niektórych problemów w biznesie związanych ze śmiercią jednego z małżonków prowadzących firmę rodzinną czy to w formie spółki czy – nawet w formie wpisu do ewidencji – jest tzw. ZAPIS WINDYKACYJNY.

Zapis windykacyjny, to jest możliwość testamentowego zapisania całego przedsiębiorstwa lub udziałów w firmie, także udziału kapitałowego w spółce osobowej jednej bądź kilku konkretnym osobom. Chroni on firmę przed paraliżem, spowodowanym wejściem na miejsce zmarłego właściciela, jego spadkobierców (np. małoletnich lub takich, którzy nie mają przygotowania lub nawet woli dalszego prowadzenia firm). Bywa to bardzo pożądane, zwłaszcza, jeśli śmierć zdarza się nagle i spadkobranie dotyczy kilku osób, które nie potrafią się ze sobą porozumieć.

Zapisanie firmy jednej osobie daje szansę, że biznes będzie kontynuowany, a firma przejdzie przez to w miarę łagodnie.

Jest to stosunkowo nowe rozwiązanie, będące najprostszą formą jednostronnego zapewnienia przez spadkodawcę sukcesji firmy na wypadek własnej śmierci i uniknięcia jej podziału pomiędzy wszystkich spadkobierców ustawowych czy nawet testamentowych (jeśli w testamencie jest więcej, niż jeden spadkobierca).

 

Tekst, zdjęcia, filmy: Alicja Wejner