Firma rodzinna. Opowieści polskich przedsiębiorców

Drugi tom historii firm rodzinnych opowiadanych przez beneficjentów projektów FR1 i FR2. Premiera książki miała miejsce 9 grudnia 2015 roku podczas konferencji PARP, podsumowującej projekt Firmy Rodzinne 2.

Paneliści konferencji

9 grudnia br. odbyła się konferencja zamykająca projekt „Firmy rodzinne 2”. Otwierający konferencję, Bożena Lublińska-Kasprzak, prezes PARP, i prof. Andrzej J. Blikle, prezes IFR, podkreślili, że wielkim osiągnięciem obu projektów było zbudowanie środowiska firm rodzinnych – sieci wzajemnie wspierających się i współpracujących ze sobą firm.

Biznes w małżeństwie. Intercyza nie zawsze korzystna

Małżonkowie, mający rozdzielność majątkową, nie mogą rozliczać się z fiskusem wspólnie.
Mogą jednak korzystać z narzędzia, jakim jest darowizna.
Czasem jest ona stosowana zamiast wynagrodzenia za pracę dla małżonka nieformalnie współpracującego z firmą, czasem
– w celu ograniczenia odpowiedzialności i zmniejszenia dochodów właściciela firmy.

Pomiędzy osobami w bliskiej rodzinie darowizna jest bezproblemowa i nieopodatkowana.
Trzeba jednak pamiętać, żeby ją zgłosić w urzędzie skarbowym. Stawka karna od niezgłoszonej darowizny wynosi 20 proc. To bywa bolesne.

 

BIZNES W MAŁŻEŃSTWIE, MAŁŻEŃSTWO W BIZNESIE
– wspólnota majątkowa, rozdzielność majątkowa

Zasadą jest, że z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami powstaje wspólność ustawowa, obejmująca przedmioty majątkowe, nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje, bądź przez jednego z nich. Wspólność tę można jednak – na gruncie przepisów kodeksu rodzinnego opiekuńczego – modyfikować. Można ją rozszerzyć o przedmioty majątkowe, które, zgodnie z ustawą, nie wchodziłyby w skład wspólności ustawowej. Można ją też wyłączyć poprzez zawarcie stosowniej umowy, zwanej intercyzą. Wówczas majątki małżonków stają się i pozostają odrębne.

 

Rozdzielność majątkowa

Ustrój rozdzielności majątkowej polega na tym, że małżonkowie nie mają majątku wspólnego, a każde z nich ma swój majątek osobisty, którym zarządza i rozporządza samodzielnie. Zgoda drugiego z małżonków na dokonanie czynności zarządu nie jest wymagana, a co więcej nie ma obowiązku informowania współmałżonka o stanie swojego majątku, o wykonywanym zarządzie, czy o zobowiązaniach. Z drugiej jednak strony, współmałżonek nie jest uprawniony do współposiadania, czy korzystania z rzeczy swojego małżonka.

– Intercyza ma chronić majątek odrębny każdego z małżonków przed ryzykiem zajęcia go przez wierzycieli drugiego z małżonków. Żeby było to możliwe, trzeba spełnić kilka warunków – mówi Aldona Leszczyńska-Mikulska, radca prawny i doradca podatkowy w kancelarii Wardyński i Wspólnicy.

 


 

Trzeba powiadomić, że istnieje

Przekonanie o stuprocentowej skuteczności intercyzy w starciach z wierzycielami może jednak być złudne. Warunkiem koniecznym jest tu bowiem upublicznienie informacji o istnieniu umowy majątkowej małżeńskiej tak, żeby współpracownicy i kontrahenci – zarówno aktualni, jak i potencjalni – gdyby tylko zechcieli, mogli do niej bez trudności dotrzeć przed zawarciem umowy z tymże przedsiębiorcą. Dopiero wtedy majątek osobisty drugiego małżonka podlega ochronie. W Polsce nie funkcjonuje jednak odrębny rejestr, który ujawniałby tego rodzaju umowy.

 

Rozdzielność nie zawsze korzystna

Bywa, że rozdzielność majątkowa działa na niekorzyść jednego z małżonków. Na przykład w sytuacji, kiedy jedno z nich czasowo wyłączone jest z działalności zawodowej. Najczęściej dotyczy to żony, która w czasie ciąży mniej angażuje się w sprawy firmy, a po urodzeniu dziecka w ogóle przerywa pracę. Prowadzi dom i opiekuje się dziećmi. Jest jednak oczywiste, że w tym czasie jej majątek osobisty nie powiększa się tak szybko, jak majątek małżonka. W tym sensie istnienie rozdzielności może spowodować, że kobieta będzie w jakimś zakresie pokrzywdzona.

– Intercyza nie zawsze oznacza rozdzielność majątkową. Czasem opisuje sytuację zupełnie odwrotną. Warto jednocześnie pamiętać, że samo istnienie rozdzielności nie skutkuje tym, że majątek jest bezpieczny. Trzeba go jeszcze formalnie przekazać temu małżonkowi, który nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania firmy. Ale wtedy pojawia się ryzyko zupełnie innej natury – mówi Łukasz Martyniec, prawnik i doradca sukcesyjny.

 

 

Zasadą powinno być, że umowa o rozdzielności majątkowej małżonków co jakiś czas jest renegocjowana i uaktualniana. Zwłaszcza, że są też instrumenty prawne, wymyślone do tego właśnie celu. Są to na przykład umowy majątkowe małżeńskie z tzw. wyrównaniem dorobków na przyszłość, gdzie strony się umawiają, w jaki sposób podzielą się w przyszłości dochodami z tej części majątku, który w momencie podpisania intercyzy przestaje być majątkiem wspólnym. Ustrój ten dużo lepiej chroni interesy małżonka niepracującego, lub którego zaangażowanie w biznes jest mniejsze.

– Niestety, w praktyce zdarza się to niezmiernie rzadko – mówi Aldona Leszczyńska-Mikulska, radca prawny i doradca podatkowy z KANCELARII WARDYŃSKI I WSPÓLNICY. – Umowa raz uzgodniona i podpisana, obowiązuje zwykle przez całe lata. Zdarza się nawet, że ludzie zapominają, jakie szczegóły i w jaki sposób zostały w niej uwzględnione.

 

Intercyza ma swoje pułapki

Wprowadzenie rozdzielności majątkowej może mieć swoje efekty uboczne, czasem bardzo istotne dla całej rodziny lub jej poszczególnych członków. W przypadku niedopełniania przez przedsiębiorcę obowiązku informowania o intercyzie, jego małżonek musi liczyć się z tym, że także on w którymś momencie zostanie pociągnięty do odpowiedzialności za zobowiązania firmy. I na niewiele zda się w tej sytuacji tłumaczenie, że nie wiedział on, iż fakt istnienia rozdzielności był przemilczany lub zatajany. Skoro bowiem zaufał, że wszystko będzie zgodnie z prawem, ale nie sprawdził, czy tak jest w istocie, musi liczyć się z konsekwencjami.

Rozdzielność majątkowa nie chroni też majątku prywatnego w sytuacji zgłoszenia wniosku o upadłość przedsiębiorcy, jeśli zawarł on intercyzę w czasie krótszym niż dwa lata przed bankructwem. W takiej sytuacji wierzyciele firmy mogą zaspokoić się również z majątku , który byłby objęty wspólnością, gdyby intercyzy nie zawarto.

Dodatkowo, jeśli przedsiębiorca przepisywał majątek na swojego małżonka, z którym miał rozdzielność majątkową, naraża się na ryzyko roszczeń z tytułu tzw. skargi pauliańskiej. W ramach tejże skargi, wierzyciele mogą starać się zakwestionować jego działania dotyczące składników majątku jako niezgodne z prawem wykazując przed sądem, iż przekazanie składników majątku małżonkowi było przeniesieniem własności, które miało na celu pokrzywdzenie wierzycieli.

 

Intercyza dla firm rodzinnych

Zdaniem niektórych, intercyza jest najlepszym narzędziem, żeby w sytuacji kryzysu ochronić siebie i swoją rodzinę przed utratą majątku. Jednak intercyza nie powinna być wyłącznie środkiem ograniczania ryzyka związanego z prowadzona działalnością, ani narzędziem w starciach z urzędem skarbowym czy potencjalnymi wierzycielami. Nie do tego została ona pomyślana i zdecydowanie nie jest ona narzędziem biznesowym.

Uzasadnione i zupełnie zrozumiałe jest stosowanie intercyzy w firmach rodzinnych, kiedy poszczególni jej współwłaściciele lub po prostu członkowie rodziny wchodzą w związki małżeńskie z osobami, które w tę działalność nie były wcześniej zaangażowane. Umowy o rozdzielności majątkowej są z nimi podpisywane w celu ochrony integralności istniejącej masy majątkowej, która służy rodzinie do prowadzenia działalności gospodarczej. Nie wyklucza to jednak możliwości pracy tej osoby w firmie oraz tego, że ona również przyczyniać się będzie do zwiększania majątku, z czego także czerpać będzie określone korzyści finansowe w krótszej i dłuższej perspektywie.

 

Oprócz majątku wspólnego, budowanego w trakcie trwania małżeństwa, małżonkowie mogą mieć swoje majątki odrębne.
W ich skład wchodzi wszystko to, co każdy z małżonków posiadał przed ślubem oraz to, co już w trakcie trwania małżeństwa
przypadło im indywidualnie, na przykład spadek, czy darowizna, w której majątek nie był zapisany obojgu, lecz tylko jednemu z nich. W trakcie ewentualnego podziału majątku np. przy rozwodzie, trzeba udowodnić, które elementy majątku należą do części wspólnej, a które nie. Intercyza bardzo to ułatwia.

 

Umowa majątkowa małżeńska dla swej skuteczności wymaga formy aktu notarialnego.
Dlatego też, z jej zawarciem wiążą się określone koszty.
Maksymalna stawka za sporządzenie aktu notarialnego, dokumentującego umowę majątkową małżeńską to kwota 400,00 zł,
 do której należy jeszcze doliczyć podatek VAT (23%). Dodatkowo, za sporządzenie wypisu, maksymalna stawka wynosi 6,00 zł za każdą rozpoczętą stronę i również podlega opodatkowaniu podatkiem VAT. Zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie podlega za to opodatkowaniu podatkiem od czynności cywilnoprawnych.

(stawki, obowiązujące w marcu 2014 r.)

 

Tekst, zdjęcia: Alicja Wejner